close
Oral history en egodocumenten

Oral history en egodocumenten

De Tweede Wereldoorlog blijft boeien. Mensen die er uit eigen ervaring over kunnen vertellen, zijn er steeds minder. En ook: het geheugen van mensen in het algemeen en ouderen in het bijzonder, zijn behoorlijk selectief. De vraag is dan ook hoe betrouwbaar interviews dan nog zijn. Vandaar dat tegenwoordig meer gericht wordt gezocht naar authentieke, contemporaine bronnen. Dat wil zeggen: documenten die in de oorlogsjaren zelf zijn ontstaan zoals foto’s en dagboeken.

Oorlogsdagboek van de burgemeester

Een van die egodocumenten, is het oorlogsdagboek van de Nijkerkse oorlogsburgemeester Zwaantinus Bruins Slot. Mijn bewerking van dat dagboek verschijnt op 8 april 2020 bevat het inspirerende, waargebeurde verhaal van een jonge leider die zichzelf niet ontziet. Een leider die zijn leven op het spel zette voor zijn stad en zijn burgers wanneer plicht, overtuiging en geloof dat van hem vroegen. Maar hij betaalde er later zijn tol voor…

In 1939 werd deze 36-jarige selfmade zakenman burgemeester. Een jaar later was het oorlog. Zijn opvliegende karakter bracht hem in grote moeilijkheden. Maar steeds wist hij zich uit penibele situaties te redden. Onbezonnen reddingsacties wisselde hij af met diplomatieke optredens bij de Duitsers. Die vonden hem maar lastig.

Zwaantinus Bruins Slot op zijn werkkamer in het gemeentehuis in Nijkerk

In dergelijke situaties hielp hem zijn bijzonder goede verstandhouding met Willy Bühe, een invloedrijke Duitser van de Arnhemse Sicherheitsdienst.

Willy Bühe, Haufscharführer en Judensachbearbeiter bij de Sicherheitsdienst in Arnhem. (Foto: Gelders Archief)

Totdat Bruins Slot op 1 oktober 1944 de dood in de ogen keek…. Hemzelf én zijn stad dreigde die dag hetzelfde, verwoestende lot te treffen als het nabijgelegen Putten.

Het glas-in-loodraam in het stadhuis in Nijkerk ter herdenking aan de gijzeling in de raadszaal naar aanleiding van de razzia van Putten.

De chaos en spanning van de oorlogsjaren maakten ongekende krachten los in Zwaantinus Bruins Slot (1903-1985). Niets moest hij hebben van het nationaalsocialistische leiderschapsbeginsel. Maar juist hij, een eigengereide schipperszoon die bij tijden een ‘gekkop’ was, hield zijn rug recht. Als eigenzinnige burgemeester in oorlogstijd.

Nijkerk als toevluchtsoord

In 2009 en 2010 werkte ik in opdracht van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen aan het project Getuigen Verhalen.

Het onderwerp: Nijkerk als toevluchtsoord. De te onderzoeken periode: september 1944 tot mei 1945. In die maanden overwinterden zesduizend evacués in Nijkerk en omgeving. Dat waren ongeveer evenveel mensen als de gemeente zelf aan inwoners telde. Na de Slag om Arnhem (17 tot en met 26 september 1944) konden zij niet meer terugkeren naar huis.

Zes dagen later, op 1 oktober 1944, vond de razzia van Putten plaats – en de daarbij behorende gijzeling van Nijkerkers in hun stadhuis. Enkele weken later begonnen de hongertochten. Honderdduizenden trokken door de stad.

Erepenningen

Tijdens de selectie van  mogelijke interviewkandidaten kenden we bij sommigen geen enkele twijfel. Zo was daar Timo – het geheugen van Nijkerk – Ridder, de huisarts Hendrik Schreuder die als jonge arts de noodopvang voor mensen op hongertocht regelde en Jan van de Mast, een geboren Nijkerker die zijn liefde vond in Zuid-Limburg en daar ‘dus’ ook zijn leven grotendeels leefde. Maar tijdens het laatste oorlogsjaar was hij Rode-Kruismedewerker en had hij met gevaar voor eigen leven gered van gewonden.

Eind maart 2010 werden zowel dokter Schreuder als Jan van der Mast onderscheiden met de zilveren erepenning van de stad Nijkerk. Jan van de Mast kreeg hem ’s morgens uit handen van de burgemeester van Nijkerk. Diezelfde avond overleed hij.

Het oorlogsdagboek

Een twijfelgeval was voor ons Jo van der Hoonig-Bruins Slot. Zou zij, als destijds een 15-jarig meisje, wel iets te vertellen hebben….? Hoe verkeerd konden we het hebben! Ze zat boordevol verhalen over haar ouders en haarzelf. En bovendien…. ze had op tafel een uitgetypt manuscript liggen: het oorlogsdagboek van haar vader.

Interview met burgemeesterdochter Jo van der Hooning – Bruins Slot

Twaalfdelige artikelenserie

In 2016 en 2017 verscheen een selectie van het dagboek in verhaalvorm, aangevuld met onderzoeksgegevens uit literatuur en het gemeentearchief.

De interviews van ‘Getuigen Verhalen’ vonden net op tijd plaats. Inmiddels zijn negen van de tien geïnterviewden overleden. Maar hun verhalen en herinneringen liggen vast voor het nageslacht. Uitgetypt en wel.

Anton van Renssen

Anton van Renssen

De passie voor geschiedenis ontstond in 'de derde', bij meester Smit. Dat was historytelling! De spannende verhalen die hij vertelde speelden we in de pauzes na. De journalistenschool en de geschiedenisstudie waren de opstap naar een bestaan als freelance tekstschrijver en historisch onderzoeker. Al bijna een kwart eeuw lang!

Civil Society en democratie

Recensies