close
Oorlogsdagboeken en getuigenverhalen

Oorlogsdagboeken en getuigenverhalen

Voordat Zwaantinus Bruins Slot in 1939 burgemeester van Nijkerk werd, was hij  accountant in Hoogeveen. Enkele maanden later begon de Tweede Wereldoorlog. Het dagboek dat hij in de vijf oorlogsjaren bij vlagen bijhield, is onderhoudende lectuur. Het is een persoonlijk getoonzet relaas en daarmee ook een wat eenzijdige bron. Maar het is uiterst boeiend om te lezen.

Onbetrouwbaar

De Tweede Wereldoorlog blijft boeien. Mensen die er uit eigen ervaring over kunnen vertellen, zijn er steeds minder. En ook: het geheugen van mensen in het algemeen en ouderen in het bijzonder, zijn behoorlijk selectief. De vraag is dan ook hoe betrouwbaar interviews dan nog zijn. Vandaar dat tegenwoordig meer gericht wordt gezocht naar authentieke, contemporaine bronnen. Dat wil zeggen: documenten die in de oorlogsjaren zelf zijn ontstaan zoals foto’s en, inderdaad, dagboeken.

Een van die dagboeken, al is het deels naderhand en met kennis van de afloop herschreven, is dat van de Nijkerkse burgemeester Bruins Slot.

Nijkerk als toevluchtsoord tijdens de Tweede Wereldoorlog

In 2009 en 2010 werkten we in opdracht van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen mee aan het project Getuigen Verhalen. Samen met de stichting Oud Nijkerk hadden we een projectvoorstel geschreven waarin we tien oude, al dan niet oud-Nijkerkers, zouden interviewen.

Het onderwerp: Nijkerk als toevluchtsoord. De te onderzoeken periode: september 1944 tot mei 1945. In die maanden overwinterden zesduizend evacués in Nijkerk en omgeving. Dat waren evenveel mensen als de gemeente zelf aan inwoners telde. Na de Slag om Arnhem (17 tot en met 26 september 1944) konden zij niet meer terugkeren naar huis. Zes dagen later, op 1 oktober 1944, vond de razzia van Putten plaats – en de daarbij behorende gijzeling van Nijkerkers in hun stadhuis. Enkele weken later begonnen de hongertochten. Honderdduizenden trokken door de stad.

Erepenningen

Tijdens de selectie van  mogelijke interviewkandidaten kenden we bij sommigen geen enkele twijfel. Zo was daar Timo Ridder (het geheugen van Nijkerk), dokter Schreuder (die als jonge arts de noodopvang voor mensen op hongertocht regelde) en Jan van de Mast, een geboren Nijkerker die zijn liefde vond in Zuid-Limburg en daar ‘dus’ ook zijn leven grotendeels heeft geleefd. Maar tijdens het laatste oorlogsjaar had hij veel meegemaakt in Nijkerk: tot het met gevaar voor eigen leven redden van gewonden aan toe.

Dankzij de interviews kwamen de al lang vergeten werken van dr. Schreuder en Jan van de Mast opnieuw aan het licht. Eind maart 2010 werden beiden onderscheiden met de zilveren erepenning van de stad Nijkerk. Jan van de Mast kreeg hem ’s morgens uit handen van de burgemeester van Nijkerk. Diezelfde avond overleed hij.

Het oorlogsdagboek

Een twijfelgeval was voor ons Jo van der Hoonig-Bruins Slot. Zou zij, als destijds een 15-jarig meisje, wel iets te vertellen hebben….? Hoe verkeerd konden we het hebben! Ze zat boordevol verhalen over haar ouders en haarzelf. En bovendien…. ze had op tafel een uitgetypt manuscript liggen: het oorlogsdagboek van haar vader.

Daarin staat onder andere hoe hij op Koninginnedag 1940 ‘bij toeval’ een goede relatie kon opbouwen met de Arnhemse SS’er Willy Bühe – en daar gedurende de rest van de oorlog veel profijt van had. Dat ervoer Bruins Slot bijvoorbeeld bij het tenietdoen van lastercampagnes aan zijn adres van de Puttense NSB-burgemeester Klinkenberg. Ook lukte het hem om via Bühe, al was het slechts enkele weken, de deportatie van Joodse Nijkerkers te vertragen.

Verder vertelt Bruins Slot in zijn dagboek hoe hij de Duitsers ervan probeerde te overtuigen dat de aanslag op 30 september 1944 toch echt in de gemeente Putten had plaatsgehad en niet in Nijkerk…. Zou het de reden zijn waarom de Duitsers niet de Nijkerkse maar de Puttense mannen hebben weggevoerd? Misschien dat nieuw onderzoek daarbij kan helpen.

Interview met burgemeesterdochter Jo van der Hooning – Bruins Slot

Twaalfdelige artikelenserie

In 2016 en 2017 verscheen een selectie van het dagboek in verhaalvorm, beperkt aangevuld met onderzoeksgegevens uit literatuur en het gemeentearchief. De verhalen zijn gebaseerd op een gecensureerde versie van het dagboek. Uit piëteit met nabestaanden van ‘foute Nijkerkers’ meende de familie Bruins Slot sommige delen niet openbaar te mogen maken. Over dat ‘foute’ en ‘goede’ tijdens de oorlog bestaat onder historici inmiddels een tamelijk genuanceerd beeld. Een nuance die burgemeester Bruins Slot overigens zelf ook hanteerde, blijkt uit het dagboek.

De interviews van ‘Getuigen Verhalen’ vonden net op tijd plaats. Inmiddels zijn zeven van de tien geïnterviewden overleden. Maar hun verhalen en herinneringen liggen vast voor het nageslacht. Uitgetypt en wel.

 

Anton van Renssen

Anton van Renssen

De passie voor geschiedenis ontstond in 'de derde', bij meester Smit. De spannende verhalen die hij vertelde speelden we in de pauzes na. De opleiding aan de journalistenschool was een opstap naar de geschiedenisstudie aan de Vrije Universiteit en dat een tussenstap naar een bestaan als freelance historisch onderzoeker en tekstschrijver dat inmiddels een periode van bijna 25 jaar omspant. Mijn klanten zijn kennisinstellingen, onderzoeksinstituten en universiteiten, stichtingen, maatschappelijke instellingen in de jeugdzorg en historische verenigingen. Sinds 2016 ben ik voorzitter van de branchevereniging Ondernemers in Geschiedenis. Zie: www.ondernemersingeschiedenis.nl

Civil Society en democratie

Recensies